Уступленне ў спадчыну пасля смерці ў Беларусі — тэрміны, дакументы і натарыус

Змест

• Уводзіны
• Які тэрмін уступлення ў спадчыну ў Беларусі?
• Спадкаванне па законе і па завяшчанні — у чым розніца
• Да якога натарыуса звяртацца і як падаць заяву
• Якія дакументы патрэбны для ўступлення ў спадчыну
• Колькі каштуе аформіць спадчыну: натарыяльны тарыф і падаткі
• Як пераафарміць маёмасць пасля атрымання пасведчання
• Пытанні, якія часта задаюць
• Падвядзём вынікі
• Карысныя спасылкі

Уводзіны

Мы разумеем, што ўступленне ў спадчыну пасля смерці блізкага чалавека ў Беларусі — гэта тое, чым менш за ўсё хочацца займацца ў дні страты. Калі сыходзіць родны чалавек, юрыдычныя фармальнасці здаюцца халоднымі і чужымі на тле сапраўднага гора. І ўсё ж менавіта ад іх залежыць, ці захаваеце Вы права на яго маёмасць — кватэру, уклад, аўтамабіль. Таму мы паспрабавалі спакойна і крок за крокам растлумачыць, як праходзіць гэтая працэдура: у якія тэрміны трэба дзейнічаць, да якога натарыуса звяртацца і якія дакументы падрыхтаваць.

Гэты артыкул мае даведачны характар і не замяняе кансультацыю натарыуса — кожная сямейная сітуацыя ўнікальная. Але ён дапаможа Вам зарыентавацца, каб Вы не разгубіліся перад паперамі і не прапусцілі важны тэрмін. Мы раскажам пра шасцімесячны тэрмін прыняцця спадчыны, пра чэргі спадкаемцаў па законе, пра абавязковую долю, пра пералік дакументаў і пра тое, колькі ўсё гэта каштуе ў 2026 годзе.

Пакуль Вы будзеце занятыя фармальнасцямі, важна не забыць і пра галоўнае — пра памяць. Многія семʼі сёння ствараюць лічбавую старонку памяці, дзе можна сабраць фатаграфіі і гісторыю жыцця блізкага чалавека, даступную родным з любога кутка свету.

Які тэрмін уступлення ў спадчыну ў Беларусі?

Тэрмін уступлення ў спадчыну ў Беларусі складае 6 месяцаў з дня адкрыцця спадчыны, гэта значыць з дня смерці спадкадаўцы. Гэта ўстаноўлена артыкулам 1071 Грамадзянскага кодэкса Рэспублікі Беларусь. На працягу гэтага тэрміну спадкаемец павінен прыняць спадчыну — падаць заяву натарыусу або фактычна ўступіць ва ўладанне маёмасцю. Звесткі актуальныя на 2026 год.

Шасцімесячны тэрмін — ключавая лічба, якую важна запомніць. Ён даецца не для таго, каб Вы спяшаліся: наадварот, гэта час, каб спакойна сабраць дакументы, разабрацца ў складзе маёмасці і звярнуцца да натарыуса. Само пасведчанне аб праве на спадчыну, паводле агульнага правіла, выдаецца не раней чым па заканчэнні 6 месяцаў з дня адкрыцця спадчыны (згодна з нормамі ГК Рэспублікі Беларусь і тлумачэннямі Беларускай натарыяльнай палаты, belnotary.by).

З якога дня лічыцца тэрмін

Тэрмін вылічваецца з дня адкрыцця спадчыны. Паводле артыкула 1035 ГК Рэспублікі Беларусь спадчына адкрываецца ў дзень смерці грамадзяніна. Менавіта гэтая дата пазначана ў гербавым пасведчанні аб смерці — таму адзін з першых практычных крокаў пасля страты — атрымаць гэты дакумент у органе ЗАГС. Падрабязней пра працэдуру мы расказалі ў асобным матэрыяле пра тое, як атрымаць пасведчанне аб смерці ў Беларусі.

У асаблівых выпадках (напрыклад, пры абвяшчэнні грамадзяніна памерлым праз суд) днём адкрыцця спадчыны лічыцца дзень уступлення ў сілу адпаведнага судовага рашэння. Але ў пераважнай большасці сітуацый адпраўны пункт — гэта дата смерці.

Што будзе, калі тэрмін прапушчаны

Калі 6-месячны тэрмін прапушчаны, права на спадчыну не знікае аўтаматычна — яго можна аднавіць. Заканадаўства Беларусі (артыкул 1072 ГК) прадугледжвае два шляхі:

1. Пазасудовы (па згодзе). Спадкаемец, які прапусціў тэрмін, можа прыняць спадчыну і без звароту ў суд — пры ўмове пісьмовай згоды ўсіх астатніх спадкаемцаў, якія ўжо прынялі спадчыну. Згода афармляецца ў натарыуса, пасля чаго раней выдадзеныя пасведчанні анулююцца і выдаюцца новыя.
2. Судовы. Калі дамовіцца з іншымі спадкаемцамі не ўдаецца, спадкаемец звяртаецца ў суд. Суд можа аднавіць тэрмін і прызнаць спадкаемца тым, хто прыняў спадчыну, калі прызнае прычыну прапуску паважнай (цяжкая хвароба, працяглая камандзіроўка, няведанне пра смерць) і спадкаемец звярнуўся ў суд на працягу ўстаноўленага законам часу пасля таго, як прычыны адпалі.

Важна. Не блытайце тэрмін уступлення ў спадчыну (6 месяцаў, артыкул 1071 ГК) з тэрмінам звароту за дапамогай на пахаванне — гэта розныя выплаты і розныя працэдуры. Пра дзяржаўную выплату чытайце ў артыкуле пра дапамогу на пахаванне ў Беларусі ў 2026 годзе.

Спадкаванне па законе і па завяшчанні — у чым розніца

Спадкаванне адбываецца па завяшчанні або па законе. Калі спадкадаўца пакінуў завяшчанне, маёмасць размяркоўваецца згодна з яго воляй. Калі завяшчання няма (або яно прызнана несапраўдным, ці тычыцца толькі часткі маёмасці), дзейнічае спадкаванне па законе — маёмасць пераходзіць да сваякоў у парадку чэргаў, устаноўленых Грамадзянскім кодэксам Рэспублікі Беларусь.

Па сутнасці, закон пачынае дзейнічаць там, дзе няма распараджэння самога чалавека. Завяшчанне мае прыярытэт, але і яно абмежавана адным важным правілам — правілам пра абавязковую долю, пра якое мы раскажам ніжэй. Менавіта таму нават пры наяўнасці завяшчання варта праверыць, ці не ўваходзіць хтосьці з блізкіх у кола асоб, якіх нельга пазбавіць спадчыны.

Чэргі спадкаемцаў па законе

Пры спадкаванні па законе спадкаемцы заклікаюцца да спадчыны ў парадку чарговасці. Кожная наступная чарга спадкуе толькі пры адсутнасці спадкаемцаў папярэдняй чаргі (або калі яны не прынялі спадчыну ці адмовіліся ад яе). Чэргі ўстаноўлены артыкуламі 1057–1063 ГК Рэспублікі Беларусь:

Спадкаемцы адной чаргі спадкуюць у роўных долях. Напрыклад, калі пасля смерці бацькі засталіся жонка і двое дзяцей, уся маёмасць, што спадкуецца па законе, дзеліцца паміж імі ў роўных частках (з улікам сужэнскай долі ў сумесна нажытай маёмасці).

Абавязковая доля — каго нельга пазбавіць спадчыны

Нават завяшчанне не можа цалкам пазбавіць спадчыны некаторых блізкіх. Згодна з артыкулам 1064 ГК Рэспублікі Беларусь, права на абавязковую долю маюць:

• непаўналетнія або непрацаздольныя дзеці спадкадаўцы;
• непрацаздольны муж (жонка) спадкадаўцы;
• непрацаздольныя бацькі спадкадаўцы.

Гэтыя асобы спадкуюць незалежна ад зместу завяшчання не менш за палову долі, якая належала б кожнаму з іх пры спадкаванні па законе. Гэта ахоўны механізм: закон гарантуе, што самыя ўразлівыя члены сямʼі не застануцца без падтрымкі, што б ні было напісана ў завяшчанні.

Да якога натарыуса звяртацца і як падаць заяву

Звяртацца трэба да натарыуса па месцы адкрыцця спадчыны — гэта значыць па апошнім месцы жыхарства памерлага (артыкул 1036 ГК Рэспублікі Беларусь). Менавіта натарыус натарыяльнай акругі па гэтым адрасе вядзе спадчынную справу, прымае заявы спадкаемцаў і выдае пасведчанне аб праве на спадчыну. Звярнуцца да «любога» натарыуса ў іншым горадзе, як правіла, нельга.

Калі апошняе месца жыхарства спадкадаўцы невядомае або знаходзіцца за межамі Беларусі, месца адкрыцця спадчыны вызначаецца па месцы знаходжання спадчыннай маёмасці (напрыклад, нерухомасці). У спрэчных сітуацыях правільную натарыяльную акругу падкажуць у Беларускай натарыяльнай палаце (belnotary.by).

Заява аб прыняцці спадчыны

Асноўны спосаб — падаць натарыусу пісьмовую заяву аб прыняцці спадчыны або заяву аб выдачы пасведчання аб праве на спадчыну. Падаць яе трэба на працягу тых самых 6 месяцаў. Пры падачы заявы спадкаемец прадʼяўляе пашпарт і дакументы, якія пацвярджаюць права на спадчыну (аб сваяцтве, аб шлюбе, завяшчанне). Натарыус адкрывае спадчынную справу і тлумачыць, якія дакументы трэба данесці.

Заяву можна падаць асабіста, накіраваць па пошце (з натарыяльна засведчаным подпісам) або праз прадстаўніка па даверанасці — гэта асабліва важна для спадкаемцаў, якія жывуць у іншым горадзе або за мяжой.

Фактычнае прыняцце спадчыны

Закон прызнае і другі спосаб — фактычнае прыняцце спадчыны. Лічыцца, што спадкаемец прыняў спадчыну, калі ён на працягу 6 месяцаў здзейсніў дзеянні, якія сведчаць пра фактычнае ўступленне ва ўладанне: пражывае ў кватэры спадкадаўцы, аплачвае камунальныя плацяжы, аберагае маёмасць ад пасяганняў, аплаціў даўгі спадкадаўцы або атрымаў належныя яму сумы.

Аднак важна разумець: нават пры фактычным прыняцці для пераафармлення нерухомасці, аўтамабіля і банкаўскіх укладаў пасведчанне аб праве на спадчыну ўсё роўна спатрэбіцца. Таму да натарыуса звярнуцца давядзецца ў любым выпадку — фактычныя дзеянні толькі пацвярджаюць, што Вы прынялі спадчыну ў тэрмін.

Якія дакументы патрэбны для ўступлення ў спадчыну

Для адкрыцця спадчыннай справы і атрымання пасведчання натарыусу спатрэбіцца пакет дакументаў: тых, што пацвярджаюць факт смерці, Вашу асобу, роднасную сувязь і склад маёмасці. Дакладны пералік залежыць ад таго, што ўваходзіць у спадчыну, таму канчатковы спіс лепш удакладніць у натарыуса пры першым звароце.

Базавы набор дакументаў выглядае так:

• Гербавае пасведчанне аб смерці спадкадаўцы (выдаецца органам ЗАГС). Гэта ключавы дакумент — без яго спадчынную справу не адкрыць.
• Пашпарт спадкаемца (дакумент, які пасведчвае асобу).
• Дакументы, якія пацвярджаюць сваяцтва або шлюб з памерлым: пасведчанне аб нараджэнні, пасведчанне аб шлюбе, пры неабходнасці — аб змене імя.
• Завяшчанне (калі яно ёсць) — з адзнакай натарыуса пра тое, што яно не адмянялася і не змянялася.
• Дакументы, якія пацвярджаюць права на маёмасць: на кватэру ці дом (пасведчанне аб дзяржаўнай рэгістрацыі, дагавор), на аўтамабіль (тэхнічны пашпарт, пасведчанне аб рэгістрацыі), выпіскі і дагаворы па банкаўскіх укладах, дакументы на зямельны ўчастак, долі ў арганізацыях і іншае.

Парада. Збярыце дакументы аб смерці і сваяцтве загадзя — іх жа патрабуюць і для іншых працэдур пасля страты. Поўны пералік мы сабралі ў матэрыяле пра дакументы для арганізацыі пахавання ў Беларусі. А агульны парадак першых дзеянняў апісаны ў кіраўніцтве што рабіць, калі памёр блізкі чалавек.

Калі ў склад спадчыны ўваходзіць сямейнае пахаванне, могуць спатрэбіцца дакументы на месца пахавання — пра гэта мы пісалі ў артыкуле пра месца на могілках у Беларусі.

Колькі каштуе аформіць спадчыну: натарыяльны тарыф і падаткі

Асноўны артыкул выдаткаў пры ўступленні ў спадчыну — натарыяльны тарыф за выдачу пасведчання аб праве на спадчыну. Ён прывязаны да базавай велічыні (45 BYN з 1 студзеня 2026 года) і залежыць ад чаргі спадкавання: чым далей ступень сваяцтва, тым вышэйшы тарыф. Падатку ж на саму спадчыну ў Беларусі няма. Тарыфы рэгулююцца пастановай Савета Міністраў і актуальныя на 2026 год.

Згодна з пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь № 46 ад 27.01.2026 «Аб аплаце натарыяльных дзеянняў і паслуг прававога і тэхнічнага характару», тарыф разлічваецца як працэнт ад базавай велічыні ў залежнасці ад чаргі спадкаемцаў:

Разлік прыведзены зыходзячы з базавай велічыні 45 BYN (дзейнічае з 1 студзеня 2026 года). Базавая велічыня і стаўкі тарыфаў могуць перагляджацца на працягу года — актуальныя значэнні ўдакладняйце ў натарыуса або на сайце Беларускай натарыяльнай палаты (belnotary.by/infotsentr/tarify).

Акрамя тарыфу, асобна аплачваюцца паслугі прававога і тэхнічнага характару (складанне і афармленне дакументаў, запыты, тэхнічная праца). Іх кошт устанаўліваецца той жа пастановай і не ўваходзіць у прыведзеныя вышэй сумы, таму выніковыя выдаткі будуць крыху вышэйшыя за намінал тарыфу. Дакладны каштарыс назаве натарыус, які вядзе спадчынную справу.

Падатак на спадчыну: яго няма

Важная добрая навіна: падатку на спадчыну ў Беларусі не існуе. Даходы, атрыманыя ў парадку спадкавання па законе або па завяшчанні, не абкладаюцца падаходным падаткам — гэта прама ўстаноўлена артыкулам 208 Падатковага кодэкса Рэспублікі Беларусь. Спадкаемец не плаціць 13% ні з успадкаванай кватэры, ні з укладу, ні з аўтамабіля. Аплачваюцца толькі натарыяльны тарыф і паслугі прававога і тэхнічнага характару, пра якія сказана вышэй.

Як пераафарміць маёмасць пасля атрымання пасведчання

Пасведчанне аб праве на спадчыну — гэта яшчэ не апошні крок. На яго падставе трэба пераафарміць маёмасць на сваё імя ў адпаведных дзяржаўных органах. Пасведчанне пацвярджае Ваша права, але запісы ў рэестрах і рэгістрах мяняюцца асобна — для кожнага віду маёмасці свая інстанцыя.

Куды звяртацца з атрыманым пасведчаннем:

• Нерухомасць (кватэра, дом, участак) — у тэрытарыяльнае агенцтва па дзяржаўнай рэгістрацыі і зямельным кадастры для дзяржаўнай рэгістрацыі пераходу права ўласнасці.
• Аўтамабіль — у падраздзяленне ДАІ для рэгістрацыі транспартнага сродку на новага ўласніка.
• Банкаўскія ўклады і рахункі — непасрэдна ў банк, дзе адкрыты рахункі спадкадаўцы; банк выплаціць сродкі або перааформіць уклад на падставе пасведчання.

Для спадкаемцаў, якія жывуць у іншым горадзе або за мяжой, многія з гэтых дзеянняў можна здзейсніць праз прадстаўніка па даверанасці — не абавязкова прыязджаць асабіста на кожны этап. Парадак дыстанцыйнага афармлення варта загадзя абмеркаваць з натарыусам: ён падкажа, якія дакументы і ў якой форме спатрэбяцца.

Пытанні, якія часта задаюць

Што будзе, калі прапусціць 6-месячны тэрмін уступлення ў спадчыну?

Прапушчаны тэрмін можна аднавіць двума спосабамі. Першы — атрымаць пісьмовую згоду ўсіх астатніх спадкаемцаў, якія ўжо прынялі спадчыну; тады натарыус анулюе раней выдадзеныя пасведчанні і аформіць новыя. Другі — звярнуцца ў суд, калі прычына прапуску была паважнай (цяжкая хвароба, працяглая адсутнасць, няведанне пра смерць). Падстава — артыкул 1072 ГК. Звесткі актуальныя на 2026 год.

Ці трэба плаціць падатак з атрыманай спадчыны ў Беларусі?

Не. Даходы, атрыманыя ў парадку спадкавання — па законе ці па завяшчанні, — не абкладаюцца падаходным падаткам (артыкул 208 Падатковага кодэкса Рэспублікі Беларусь). Спадкаемец не плаціць 13% з успадкаванай кватэры, укладу ці аўтамабіля. Аплачваецца толькі натарыяльны тарыф за выдачу пасведчання аб праве на спадчыну і паслугі прававога і тэхнічнага характару. Звесткі актуальныя на 2026 год.

Ці можна ўступіць у спадчыну, калі спадкаемец жыве за мяжой?

Так. Спадкаемец, які знаходзіцца за мяжой, можа падаць натарыусу заяву аб прыняцці спадчыны па пошце (з натарыяльна засведчаным подпісам) або дзейнічаць праз прадстаўніка па даверанасці. Даверанасць і дакументы, аформленыя за мяжой, як правіла патрабуюць легалізацыі або апастыля і перакладу на рускую ці беларускую мову. Дакладны парадак удакладніце ў натарыуса па месцы адкрыцця спадчыны.

Колькі каштуе пасведчанне аб праве на спадчыну ў натарыуса ў 2026 годзе?

Натарыяльны тарыф прывязаны да базавай велічыні (45 BYN з 1 студзеня 2026 года) і залежыць ад чаргі спадкавання: першая чарга — 45 BYN, другая — 90 BYN, трэцяя — 135 BYN, чацвёртая і далей — ад 180 BYN. Дадаткова аплачваюцца паслугі прававога і тэхнічнага характару. Актуальныя тарыфы ўдакладніце ў натарыуса або на belnotary.by.

Падвядзём вынікі

• Тэрмін прыняцця спадчыны — 6 месяцаў з дня смерці спадкадаўцы (артыкул 1071 ГК Рэспублікі Беларусь). Пасведчанне выдаецца не раней за заканчэнне гэтага тэрміну.
• Прапушчаны тэрмін можна аднавіць — па пісьмовай згодзе астатніх спадкаемцаў або праз суд пры паважнай прычыне (артыкул 1072 ГК).
• Звяртацца трэба да натарыуса па апошнім месцы жыхарства памерлага (артыкул 1036 ГК); заяву падаюць асабіста, па пошце або праз прадстаўніка.
• Асноўныя дакументы: гербавае пасведчанне аб смерці, пашпарт спадкаемца, дакументы аб сваяцтве або шлюбе, завяшчанне (калі ёсць), дакументы, якія пацвярджаюць права на маёмасць.
• Натарыяльны тарыф залежыць ад чаргі: 45 BYN (1-я), 90 BYN (2-я), 135 BYN (3-я), ад 180 BYN (4-я і далей), зыходзячы з базавай велічыні 45 BYN. Плюс паслугі прававога і тэхнічнага характару.
• Падатку на спадчыну ў Беларусі няма — успадкаваная маёмасць не абкладаецца падаходным падаткам (артыкул 208 НК).
• Абавязковую долю (не менш за палову законнай долі) атрымліваюць непаўналетнія і непрацаздольныя дзеці, непрацаздольныя муж (жонка) і бацькі — незалежна ад завяшчання (артыкул 1064 ГК).

Інфармацыя актуальная на 12 ліпеня 2026 года і мае даведачны характар. Па канкрэтнай сітуацыі звярніцеся да натарыуса па месцы адкрыцця спадчыны. Крыніцы: Грамадзянскі кодэкс і Падатковы кодэкс Рэспублікі Беларусь, Беларуская натарыяльная палата (belnotary.by), пастанова Савета Міністраў № 46 ад 27.01.2026.

Карысныя спасылкі

• Пасведчанне аб смерці ў Беларусі — як атрымаць — ключавы дакумент для адкрыцця спадчыннай справы.
• Дакументы для арганізацыі пахавання — поўны пералік — што спатрэбіцца ў першыя дні.
• Дапамога на пахаванне ў Беларусі ў 2026 годзе — памер выплаты і парадак атрымання.
• Што рабіць, калі памёр блізкі чалавек — пакрокавае кіраўніцтва на першыя дні.
• Месца на могілках у Беларусі — афармленне і спадкаванне сямейных пахаванняў.

Захавайце памяць пра блізкага чалавека

Пакуль ідуць шэсць месяцаў чакання і афармляюцца паперы, самае каштоўнае — гэта памяць пра чалавека, якога больш няма побач. Лічбавы мемарыял на Kinmory дазваляе сабраць у адным месцы фатаграфіі, відэа і гісторыю жыцця блізкага — старонку, даступную родным і сябрам з любога кутка свету, з QR-кодам для помніка.

Пакуль вырашаеце фармальнасці — падумайце пра лічбавы мемарыял